Fietsen is voor veel Oost-Friezen een levenselixer. Met "Rad up Pad" ben je op het vlakke land altijd goed onderweg naar het werk, in je vrije tijd of als sport. Wat het betekent als de vertrouwde tochten door ziekte of ouderdom plotseling niet meer mogelijk zijn, heeft Frank Willms in zijn eigen familie meegemaakt: zijn schoonvader kreeg dementie, en daarna kreeg zijn schoonmoeder ook nog een beroerte.

"De dag ervoor waren ze nog met de fiets in Wallinghausen. En ineens ging dat niet meer. Ze kwamen niet meer buiten." Een volkomen nieuwe en voor iedereen belastende situatie. Op zoek naar bezigheid kwam Frank Willms op het idee: fietsen vanuit huis, dat zou misschien wat zijn! De Auricher, zelf een enthousiast wielrenner, herinnerde zich dat hij vroeger tijdens zijn tochten met een 360-graden-camera had gefilmd om de beelden te gebruiken voor wintertraining op de hometrainer. "Die heb ik weer tevoorschijn gehaald toen het mijn schoonouders slecht ging. Maar het geheel was niet senioren-vriendelijk." Via internet stuitte de IT-specialist op het Nederlandse bedrijf Fietslabyrint, gevestigd in Den Haag. Het jonge team biedt mensen die niet meer in staat zijn zich zelfstandig buiten te bewegen meer dan 900 virtuele en interactieve fietsroutes aan op hetzelfde principe.

Het systeem wordt wereldwijd ingezet in verzorgingshuizen en woonzorgcentra vooral in Japan, waar 65-plussers een kwart van de bevolking uitmaken. Het maakt fietsen mogelijk vanuit de eigen zitplaats, dus vanuit een stoel of rolstoel, zodat men niet op een hometrainer hoeft te stappen. Het scherm waarop de virtuele routes worden weergegeven, wordt aangesloten op een medische fiets. Met het oog op de doelgroep is alles bewust eenvoudig gehouden. Er is een televisie die kent iedereen en het apparaat is te bedienen met slechts twee knoppen: je kiest een route, zet je voeten op de pedalen en begint te trappen. Na een korte aftelling gaat het van start.

Over het platteland of door steden altijd vanuit het perspectief van de fietser die de route buiten, in het echte leven, heeft gefilmd. Zodra je stopt met trappen, stopt ook de route op het scherm. Frank Willms was enthousiast. Hij leende het systeem van Fietslabyrint op proef, kocht een medische fiets en richtte alles in bij zijn schoonouders in de serre.

"Mijn schoonmoeder begon te trappen en te glimlachen voor het eerst in maanden," vertelt Willms. Inmiddels is zij helaas overleden. Voor zijn dementerende schoonvader was het fietsen, juist na het overlijden van zijn vrouw, helend. "Hij fietst zijn verdriet weg," zegt Frank Willms. "Het geeft hem beweging en beelden. Dat doet wat tussen de oren." De hersenactiviteit wordt gestimuleerd.

Vereniging voor Oost-Friese tochten

Frank Willms sloot dus een samenwerking met de Nederlanders en vond lokale medestanders met wie hij een vereniging oprichtte. "We willen mensen die niet of niet meer buiten kunnen fietsen de wereld naar binnen halen buten na binnen." Zo ook de Oost-Friese naam van de vereniging. Dankzij het gekoppelde videosysteem zijn naast de door Fietslabyrint aangeboden routes nu ook tochten door Oost-Friesland mogelijk: door het landschap met wallen en heggen, langs het kanaal, over het eiland Norderney, naar de vuurtoren van Pilsum, naar Greetsiel, door de historische binnenstad van Leer en meer. Zelfs schaatsen op het ijs of trappen op een waterfiets is mogelijk.

"Alles waarbij iets beweegt," legt Willms uit. Beweging, daar draait het om. Want onderzoek laat zien dat beweging een positief effect heeft op mensen met dementie. "Bij dementie gaat veel verloren, maar het fietsen meestal niet." En: voldoende beweging kan het risico op dementie verlagen.

Daarnaast moeten de virtuele reizen helpen om nieuwe prikkels gedoseerd te ervaren of vertrouwde dingen opnieuw te ontdekken. Nog eens door het Wallinghausener Woud fietsen, of gewoon de bekende route naar het werk rijden. Willms' schoonvader reed dertig jaar lang elke dag naar het Straßenbauamt Aurich, dus heeft hij die route voor hem gefilmd. Nu rijdt hij de vijf kilometer virtueel meerdere keren per week.

Niet alleen in de familie Willms slaat het systeem aan. "Er gaan deuren open," vertelt de initiatiefnemer. Soms ook letterlijk. Hij vertelt over een senior uit Aurich die jarenlang als medewerker van het nutsbedrijf meterstanden heeft opgenomen. Toen hij de route nu virtueel op de fiets narieed, herinnerde hij zich precies waar in de huizen de watermeters zich bevinden.

Alle beelden en geluidseffecten in de films zijn realistisch: je hoort auto's rijden, fietsbellen, vogels fluiten, honden blaffen, stemmengemurmel, bouwlawaai. "Daardoor worden senioren alert, richten ze zich op. Je hebt een authentiek fietsgevoel, alleen de wind door je haar mis je," zegt Willms met een glimlach. De tochten duren tussen de 15 en 20 minuten. En nee, het gaat niet sneller als je harder trapt. "De senioren moeten immers niet in de racemodus komen." Bij sommige routes kunnen ze bij kruispunten zelf bepalen welke kant ze op willen fietsen. Of ze kunnen bellen met een echte fietsbel ook al blijft dat ongehoord.

Eenvoudig in gebruik

De fietstochten op het scherm wekken herinneringen, zorgen voor afleiding en stimuleren sociale interactie. Om dat te laten werken, is de techniek bewust eenvoudig gehouden. Moderner zou zeker kunnen: "Maar als iemand een 3D-bril draagt, is hij weer alleen onderweg." Zo kun je ondertussen met anderen in gesprek komen — generatieoverschrijdend in familiekring of in het verzorgingshuis.

Omdat Frank Willms zo overtuigd is van het concept en anderen ervan wil laten meegenieten, heeft hij het gepresenteerd bij de Alzheimer Gesellschaft en in verschillende zorgcentra, waar hij het ook op proef heeft aangeboden. Zo ook in het Altenwohn- und Pflegezentrum Eben-Eser Moormerland. "Dat was een knaller," zegt directeur Dirk Wennmann. "Het uitleenapparaat stond in de foyer en draaide van 's ochtends tot 's avonds. Toen het teruggebracht moest worden, was er grote droefheid."

Een eigen apparaat aanschaffen was vanwege de kosten aanvankelijk geen optie, want compleet kost het meer dan 11.000 euro. Maar toen besloot men een inzamelingsactie te starten, waaraan personeel, bewoners en hun familieleden deelnamen. Binnen 14 dagen was er 8.000 euro bijeen. "Dat heeft me erg geraakt," zegt Wennmann. Een medische fiets kon hij voordelig tweedehands aanschaffen en in de foyer plaatsen tot grote vreugde van iedereen.

Al vroeg in de ochtend is het apparaat bezet, vertelt hij. Vaak vormt zich er een groepje omheen. Want het werkt ook in gemeenschap. Als één iemand fietst en de anderen meekijken, hebben allen er wat aan. Zo fietsen de senioren in Eben-Ezer samen door Oost-Friesland en praten ze met elkaar. "De mensen beginnen te vertellen en te herinneren. Mensen met dementie herkennen vertrouwde plekken plotseling weer," zegt Wennmann, die het systeem op grond van zijn uitsluitend goede ervaringen van harte aanbeveelt.

"Het mooie is: je kúnt trappen, maar je hoéft niet. Zo kunnen ook mensen die hun voeten niet meer kunnen bewegen er gebruik van maken." En nog iets waarderen de gebruikers: "In de winter, als het buiten grauw en grijs is, kun je er op uit trekken en kleine reisjes maken, naar plaatsen waar je nog nooit bent geweest." Inmiddels hebben medewerkers van het verzorgingshuis al op eigen initiatief gewenste routes gefilmd en ingevoerd, bijvoorbeeld van Borkum.

De Oost-Friese routes zijn overal het populairst. Daarom zoekt Willms nu meer mensen die Oost-Friese fietsroutes willen filmen en het aanbod willen uitbreiden. De vereniging levert niet alleen het fietssysteem, maar ook regionale "wensroutes". "Als iemand nog eens met de fiets langs het vroegere ouderlijk huis wil rijden, dan stappen wij op de fiets, filmen het en halen zo misschien een beetje herinnering terug."

Het zadel kan overigens ook een paardenzadel zijn. Een "wensroute-vervulster" maakte onlangs bij prachtig herfstweer met een geleende camera een uitrit door het Wiesenser Woud, zodat iemand anders daar later van kan genieten.

En wie wil, kan op deze manier de wereld in fietsen. Naar New York, Rio, Tokio, Stockholm, Sydney of Amsterdam. Willms' schoonvader maakt er graag gebruik van. "Onlangs vertelde hij me dat hij aan de Copacabana was geweest." In familiekring leiden zijn reizen soms tot grappige gesprekken. Frank Willms' zwager, die in Canada woont en al vaker had verteld dat hij in Toronto vanwege het drukke verkeer niet met de auto rijdt, stond versteld toen zijn schoonvader hem door de telefoon zei: "Daar is helemaal niet zo veel verkeer." Hoe hij dat dan wist, vroeg hij. Antwoord: "Daar ben ik vanochtend met de fiets geweest."