Wat is gehoorverlies precies?

Gehoor is een van de zintuigen waarmee we onze omgeving waarnemen. Er zijn 5 zintuigen: zien, horen, proeven, ruiken, en tastzin. Horen zorgt ervoor dat we geluiden uit onze omgeving kunnen oppikken, zoals stemmen, muziek of geluiden die ons waarschuwen voor mogelijke gevaren. Onze oren pikken deze geluidsinformatie op en sturen deze informatie naar ons brein. Daar worden deze prikkels verwerkt tot een betekenisvolle interpretatie van de omgeving. Als er in deze keten iets mis gaat, kan dit leiden tot gehoorverlies.

Gehoorverlies betekent niet dat je helemaal niets meer hoort, het betekent dat je minder goed hoort dan andere mensen. Vaak uit zich dat in dat je bepaalde toonhoogten of geluidsniveaus niet meer kan horen. Dat kan variëren van het missen van sommige informatie (mild gehoorverlies), tot bijna helemaal niets meer horen (ernstig gehoorverlies). Veelvoorkomende oorzaken van gehoorverlies kunnen zijn:

• Ouder worden
• Langdurige blootstelling aan harde geluiden, zoals muziek of het lawaai van machines
• Oorinfecties
• Aangeboren afwijkingen

Gehoorverlies kan de kwaliteit van leven van mensen ernstig beperken. Het wordt bijvoorbeeld moeilijker gesprekken te volgen, wat kan leiden tot een gevoel van sociale uitsluiting. Continu intensief luisteren is moeilijk en vergt veel energie en concentratie, wat kan leiden tot mentale vermoeidheid. Gehoorapparaten kunnen helpen deze problemen te voorkomen. Als ook dit niet meer gaat, dan zou gebarentaal kunnen helpen.

Hoe werkt gehoorverlies in de hersenen?

Geluiden zijn eigenlijk onzichtbare golven van pakketjes samengedrukte lucht trillingen (net zoals rimpels op een wateroppervlak). Deze trillingen komen je oren binnen via de oorschelp. Je oorschelp vangt als het ware het geluid en geleiden de trillingen naar je trommelvlies in het oor. In het oor zitten 3 kleine botjes die mee gaan trillen met het trommelvlies en deze geven de trillingen door aan het binnenoor (cochlea). Daar worden de trillingen omgezet in elektrische signalen (de taal van het zenuwstelsel). De gehoorzenuw leidt deze elektrische signalen naar de hersenen, naar een gebied dat de primaire auditieve cortex heet. Dit hersengebied zit aan weerszijden van je hoofd, ter hoogte van je slapen en iets voor je oren (temporaalkwab). Interessant genoeg ligt dit hersengebied vlak bij de hippocampus, een hersengebied dat betrokken is bij geheugen en dat steeds minder goed werkt bij mensen die dementie hebben.

De primaire auditieve cortex is het eerste station waar gehoorinformatie het brein binnenkomt en waar geluid gedetecteerd wordt. Daarna zijn nog meer hersengebieden betrokken bij het begrijpen en betekenis geven aan een geluid (auditieve associatieve cortex) en het combineren van informatie uit andere zintuigen (multisensorische associatiecortex). Dat alles gaat razendsnel, want we zijn vanuit de oertijd ontzettend goed in het oppikken en reageren op geluiden. Dat was ook nodig, om onszelf te beschermen tegen mogelijke gevaren.

Als er gehoorverlies optreedt, dan gaat er ergens in deze keten iets mis. Soms is dat al in het binnenoor, door beschadigingen aan het trommelvlies, of de cochlea (bijvoorbeeld door langdurige blootstelling aan hard geluid). Maar soms zitten de problemen ook hogerop in de keten, en is de auditieve cortex minder goed geworden in het verwerken van gehoorprikkels.

Mogelijke mechanismen die de relatie tussen gehoorverlies en het risico op dementie verklaren

Lange tijd was er onvoldoende betrouwbaar bewijs dat onbehandeld gehoorverlies een risicofactor kan zijn voor het krijgen van dementie. Maar de afgelopen jaren zijn er een aantal grotere studies gedaan, die meer bewijs leverden. In het artikel gepubliceerd in The Lancet, werden deze studies geanalyseerd en het bewijs samengevat.
De conclusie was dat mensen met gehoorverlies een aanzienlijk hoger risico hebben op het ontwikkelen van dementie dan mensen met normaal gehoor. Maar dat dit risico te veranderen is door gehoorverlies tegen te gaan, onder andere door gehoorverlies te compenseren met een gehoorapparaat. Ze concludeerden ook dat het wereldwijd beschikbaar stellen van gehoorapparaten voor mensen die het nodig hebben, op termijn kostenbesparend kan zijn.

Het oorzaak-gevolg verband tussen dementie en gehoorverlies is echter minder goed onderzocht en daarom ook minder goed onderbouwd met bewijs dat gehoorverlies bijvoorbeeld dementie veroorzaakt of vice versa. Waarschijnlijk is deze relatie best ingewikkeld (zie ook: ACHIEVE studie).

Minder sociaal actief

Er bestaan verschillende theorieën over hoe onbehandelde gehoorschade en dementie met elkaar samenhangen. Een van die theorieën is dat, zoals al eerder hier kort genoemd, mensen met gehoorschade misschien minder sociaal actief kunnen zijn. We weten al langer dat voldoende sociale contacten (die ook de hersenen actief houden) belangrijk zijn voor cognitief gezond ouder worden. En dat gebrek aan sociale contacten het risico op dementie vergroot.

Mentale energie

Gehoorverlies kan mogelijk bijdragen aan dementie doordat het brein continu moeilijkheden heeft om geluiden en spraak te begrijpen. Dat vergt veel mentale energie. In de loop van de tijd kan deze verhoogde vraag aan concentratie mogelijk het brein uitputten en cognitieve achteruitgang versnellen.

Minder geluidsprikkels

Een ander idee is dat doordat de auditieve cortex minder geluidsprikkels krijgt, de verbindingen tussen zenuwcellen in dit gebied verzwakken, waardoor de informatieoverdracht minder goed verloopt. Het brein werkt volgens het principe "use it or lose it". Nieuwe geluidsprikkels zijn nodig om de informatieketen goed werkend te houden. Dit brein gebied krimpt dan letterlijk.

Gehoorverlies door dementie

Verder kan dementie zelf misschien wel gehoorverlies veroorzaken, omdat dementie ook de hersengebieden aantast die geluid verwerken, waardoor horen moeilijker gaat. Wat precies oorzaak of gevolg is, daarover zijn onderzoekers het nog niet eens. Er zullen in de toekomst meer studies volgen die de relatie tussen beide proberen op te helderen.

Wat kun je tot die tijd doen?

Bescherm je oren in elk geval met gehoorbescherming tegen (langdurige) blootstelling aan harde geluiden. Als je al minder goed hoort, kan het overwegen van een gehoorapparaat een verstandige stap zijn. Zorg er dan ook voor dat het gehoorapparaat juist afgesteld is. Ga langs bij je huisarts en/of hoorspecialist voor advies en het juist afstellen van je gehoorapparaat (lees verder: Alzheimer Stichting | Gehoorverlies en dementie).

Naast het beschermen van je gehoor is het ook belangrijk om het brein actief te houden met verschillende zintuiglijke prikkels. Dat kan ook met Fietslabyrint! Fietslabyrint maakt gebruik van auditieve en visuele prikkels. Ook zijn er sinds kort audioroutes waar er verteld wordt over bezienswaardigheden tijdens de route. Daarnaast kan er in beeld tekst en informatie gelezen worden over deze bezienswaardigheden. Beleef de routes samen voor sociale prikkels, en maak er een multizintuiglijke ervaring van!